Protestantse Gemeente Odijk


De farizeeër en de tollenaar

Ds. K.F. Visser
27-08-2017

Lezing(en): Lucas 18: 9-14


Gemeente van Christus,

Graag wil ik hier zo eerlijk mogelijk tegenover u staan… daarom moet ik u aan het begin van deze preek iets opbiechten. Ik heb er al een paar weken mee rondgelopen, maar nu moet het er toch uit. Toen wij thuiskwamen van onze zomervakantie lag er bij de post een Franse brief, een boete voor een verkeersovertreding, een bon van 90 euro! Ik had 65 gereden waar 50 het maximum was.
Ik was er onderste boven van. Hoe was het toch mogelijk? Ik had geen gendarme gezien en geen flitsapparaat… zouden ze daar dan ook al met van die camera’s werken, die ze ergens achter een boom of struik verdekt opstellen?
En korte tijd nadat ik mijn bon had gekregen, hoorde ik van iemand anders dat hij ook een bon had gekregen, ook al voor de te hard rijden… Zouden die Fransen deze zomer hun vizier vooral gericht hebben op Hollandse toeristen. Was ik eigenlijk niet vooral slachtoffer van een nieuwe Franse aanpak? Heeft de nieuwe Franse president Macron extra inkomsten nodig om zijn vooruitstrevende plannen te kunnen bekostigen, maar dan over de ruggen van nietsvermoedende vakantiegangers? Ik voelde me boos worden. Laten ze echte boeven gaan vangen! Maar voor ik helemaal zou doorslaan in mijn verontwaardiging, krabde ik achter mijn oren… tja, wie reed er nou te hard? Ja, ik had dat bord wel gezien, maar ja de eigenlijke toegang tot het dorpje lag nog zo’n eind weg, dat ik onze auto rustig de tijd gunde om te wennen aan de vereiste snelheid. Maar ja, daar had de regelgever geen boodschap aan. Een grens is een grens. Een verbod is een verbod. Ik had me aan de regels moeten houden! Ik was in overtreding. Hoe kan ik eerlijk en oprecht voor u als mijn gemeente staan, vroeg ik me af, met dit schuldcomplex? Door het eerlijk op te biechten, dacht ik. In de hoop dat ik op enige clementie mag rekenen. Gemeente, wees mij zondaar genadig!

Gemeente, dat van die bon is waar. De rest van dit voorval had ik nodig als een inleiding op dit pareltje van een gelijkenis. Een bedrieglijk eenvoudige gelijkenis. Ik herinner mij deze gelijkenis van vroeger nog heel goed. Het was zo klaar als een klontje. Die farizeeër zat helemaal fout. Arrogante kerel. Zo moest het niet. Punt. Dat was het dan. Over die tollenaar ging het verder niet meer. Dit was de les, die ik voor de rest van mijn leven moest onthouden: Ga niet naast je schoenen lopen, verbeeldt je maar niks. Kijk niet op anderen neer uit de hoogte. Zorg dat je nooit zo wordt als deze farizeeër. Dat was de eenvoudige moraal van het verhaal. Over die tollenaar ging het gewoon niet.

In deze voorstelling van zaken was het vooral duidelijk dat farizeeërs mensen waren die niet deugden. Hoe vaak had Jezus het niet met ze aan de stok? Foute mensen waren het. En daarmee was de kous af. Maar zoals zo vaak… wie nog eens later beter gaat lezen, ontdekt dat het zo simpel niet in elkaar zit. Heel vaak niet. Zo gaat het met bijbelse verhalen. Er zitten lagen in die soms pas veel later alsnog ontdekt worden. De dichter Martinus Nijhoff schreef het al: ‘Lees maar, er staat niet wat er staat’.

Het gaat om twee personen. Jezus vertelt deze gelijkenis en begint meteen te zeggen: Twee mensen gingen naar de tempel om te bidden. Zoals het zo vaak gaat over twee mensen in tal van bijbelse verhalen. Kaïn en Abel, Isaak en Ismaël, Jacob en Esau, David en Saul, en zoals ook die andere gelijkenis begint: een vader had twee zonen, de oudste en de jongste.
Twee, dat gaat heel vaak over twee manieren van leven, twee mogelijkheden, twee wegen.
En altijd is de vraag met wie voel je je het meest verwant? De zachte Abel of voelen we toch mee met de jaloezie van Kaïn? Gaat onze sympathie uit naar de verstoten zoon Ismaël, naar de bedrogen Esau, naar de tragiek in het leven van Saul? De verhalen worden zo verteld, dat het op het eerste gezicht tamelijk duidelijk is, dat God kiest voor Abel en voor Isaak en voor Jacob en voor David. Dat zijn de mensen waarmee God zijn geschiedenis schrijft. Maar wie beter kijkt, dieper doordringt, zal ontdekken dat God ook altijd nog weer de deur openhoudt voor de schaduwfiguur. God geeft het Kaïnsteken. God houdt Ismaël ook in het oog. Saul blijft de geliefde van de Heer. Het ligt allemaal niet zo eenduidig.
Vaak vinden we beide tegenspelers terug in onze eigen hart. Dat is waartoe de bijbel ons wil aanzetten. Wij worden diep ontroerd als de Vader zijn jongste zoon weer in de armen sluit! Jongen, je was verloren, maar je bent weer gevonden. Je was dood, maar nu leef je weer! Wat een zegen als wij - desnoods op hangende pootjes- weer terug mogen komen bij God onze Vader. Hij zal ons niet afwijzen. Hij neemt ons toch weer aan!
Maar ondertussen snappen we ook het gevoel van die oudste zoon, die loopt te mokken. Hij was al die tijd trouw aan zijn vader. Hij liep niet in zeven sloten tegelijk. Hij hield zich keurig aan de regeltjes. Stelde zijn vader nooit teleur. En moet je nou eens kijken: de vader richt een feestmaal aan voor die jongste, die schuinsmarcheerder!

Dat is de bedoeling van zo’n gelijkenis. Het ligt meestal minder eenduidig dan het lijkt. Het moet altijd ook ergens om jezelf gaan.

Net als in dat korte gedeelte van vanmorgen. Twee mensen gaan naar de tempel om te bidden. Van de één verwacht je dat, van de farizeeër, van de ander niet. Maar de ander gaat ook naar de tempel om te bidden. De tollenaar, de belastingambtenaar in dienst van de Romeinse bezetter, die ook aan z’n eigen portemonnee kon denken en woekerwinsten achterover drukte. In de tijd van Jezus een gehate figuur. Maar ook die tollenaar gaat naar de tempel om te bidden! Dat beeld klopt gewoon niet. Dat doet zo’n tollenaar niet. Die gaat niet naar de tempel om te bidden. Die heeft daar niks te zoeken.
Maar omgekeerd klopt het ook niet. Van de farizeeër verwacht je niet dat hij zo arrogant staat te bidden. Dat deden ze echt niet. Daar waren ze veel te fatsoenlijk voor. Het waren rechtschapen mensen, die voor orde en rust zorgden, voor geestelijk evenwicht.

Het is al met al een vertekening van de werkelijkheid. Het is een bewuste vertekening. Het is een lachspiegelverhaal. Fictie. Een constructie, om ons aan het denken te zetten.
Het gaat om twee manieren van leven, twee aspecten van ons mensenbestaan, die we allebei kennen. Van onszelf en van anderen. Wij zijn die farizeeër en wij zijn die tollenaar. Wij zijn die zondige vrome en die vrome zondaar. Wij zijn zelf een verscheurd mens. Wij hebben een probleem. Wij zijn zo’n onmogelijke figuur. Hoe komt een mens hier ooit vanaf en uit? We kunnen het met de apostel Paulus van harte eens zijn – ook al voelt het buitengewoon ongemakkelijk, als hij schrijft: Wat ik doe, doorzie ik niet, want ik doe niet wat ik wil. Ik doe juist wat ik haat. Ik wil het goede wel, maar het goede doen kan ik niet. Wat ik verlang te doen, het goede, laat ik na; wat ik wil vermijden, het kwade, dat doe ik. (Romeinen 7: 15-18)

Natuurlijk hebben we een hekel aan die farizeeër. Wie denkt hij wel dat die is? God, ik dank U dat ik niet zo ben als de anderen en vooral niet als die tollenaar daar. Ik vast tweemaal per week – dat hoefde maar 1 keer per jaar! Tjonge, jonge wat een uitslover! Is toch vreselijk zo man! Wij zullen echt niet op de hoek van de straat zo gaan staan om te bidden.
Inderdaad, dat doen we niet. Of zit het misschien bij ons veel subtieler? Diep in ons hart? Ik kan niet ontkennen dat ik blij ben dat ik mij aan de geboden probeer te houden nou ja, zoveel mogelijk dan – het gaat wel eens mis als ik op Franse wegen rijd. Maar u begrijpt hoe ik het voel. Veel mensen die er een puinhoop van maken... als iedereen nou toch eigenlijk was als ik, dan zou de wereld er toch heel wat beter uit zien? Ik vind dat we ons kinderen best wel tamelijk goed hebben opgevoed. Die lopen niet in zeven sloten tegelijk; die zijn echt heel fatsoenlijke burgers geworden, waar de samenleving wat aan heeft. Als anderen mensen nou eens net zo serieus werk hadden gemaakt van de opvoeding van hun kinderen… dan was er vast minder criminaliteit, meer ontzag….
En trouwens wij hier, in Nederland, we hebben het over het algemeen toch goed voor elkaar? Daar zouden andere landen – bananenrepublieken- toch echt een voorbeeld aan kunnen en moeten nemen!
Nou zo werkt met deze gelijkenis. Wij zijn die farizeeër of we het nou leuk vinden of niet.

Maar gemeente, wij zijn ergens ook die tollenaar… want laten we eerlijk wezen, hij overdrijft zijn bescheiden houding nogal, vindt u niet? Gaat hij nou naar de tempel om te bidden, eigenlijk om een wit voetje te halen? Is het niet een beetje kruiperig? Hij blijft op een afstand staan, hij heeft zijn hoofd gebogen. Wil die toch ook indruk maken op de toeschouwers? Kijk toch eens, wat een bescheidenheid, wat een nederigheid!
Hij slaat zich op de borst als een Oosters teken van rouw! En bidt dan: God, wees mij zondaar genadig. Wie noemt zichzelf nou zo openlijk zondaar. Het lijkt we iemand die houdt van zelfkwelling! Een geestelijke masochist. Dit kan toch niet serieus bedoeld zijn!

Inderdaad, ook dit beeld is een karikatuur. De farizeeër en die tollenaar bestaan alleen binnen het kader van deze gelijkenis. Ze bestaan gelukkig niet in het echt. Maar de bedoeling is dat we naar onszelf gaan kijken. De farizeeër heeft last van een meerwaardigheidscomplex en de tollenaar lijdt aan een minderwaardigheidscomplex. Wat de één teveel heeft, heeft de ander te weinig. Wat herkennen wij van onszelf in die beiden? Die twee mensen die naar de tempel gaan om te bidden… wie staat er dichter bij ons? Staan we niet ergens tussen hen in. En de ene keer staan wat dichter bij de één en de andere keer staan we wat dichter bij de ander. De ene keer doen we onszelf net iets beter voor dan we in wezen zijn – we verhogen onszelf – we geven een beeld van onszelf, heel subtiel, waarbij we net iets beter naar voren komen dan de ander – en de andere keer stellen we ons net iets te bescheiden op, want in de praktijk zijn we echt niet zo, maar we doen het in de hoop dat de ander ons net iets meer zal waarderen…

O ja, in de gelijkenis komt de tollenaar er beter vanaf dan de farizeeër. Als het erop aan komt, heeft de bijbel net iets meer sympathie voor hem, voor de mens die zich niet zo breed maakt. Voor degene die zich bewust is van zijn tekortkomingen. Voor degene die ten diepste echt probeerde te bidden….

Want die farizeeër ging wel naar de tempel om te bidden, maar deed dat uiteindelijk toch niet. Hij deelde wel van alles mee aan God: ‘Ik ben niet als de anderen, ik ben niet als de tollenaar, ik vast, ik draag een deel van inkomsten af…’. Hij deelt mee. Hij is niet echt in gebed, niet zoals de tollenaar doet. Die probeert in elk geval zichzelf te geven aan God: ‘God, wees mij zondaar genadig’.

Als het erop aan komt, kiest God uiteindelijk toch voor Abel en voor Isaak en voor Jacob en voor David, voor de jongste zoon…. maar we moeten ons er niet door van de wijs laten brengen…. Niemand is rechtvaardig, maar dan ook niet één, zegt Paulus. We lijken hopelijk net iets meer op die tollenaar dan op die farizeeër.

Gemeente, als ik naar de tempel ga als tollenaar, loopt die farizeeër altijd met me mee. En als ik echt wel weet dat ik me zo arrogant gedragen kan als de farizeeër, is het een zegen dat ik toch weet van de biddende tollenaar.

Jezus geeft zijn oordeel over de twee: ‘Ik zeg jullie, de tollenaar ging naar huis als iemand die rechtvaardig is in de ogen van God, de ander niet’. Jezus heeft uiteindelijk liever iemand, die zijn hoofd weet te buigen dan iemand met zijn kop in de nek.

De vraag die we altijd met ons mee moeten dragen is wie we zijn voor God en voor onze naaste: farizeeër of tollenaar – en vragen aan God om door te halen wat niet van toepassing op ons is. Eens kijken wat er dan van overblijft, van ons. Eens kijken wie er genadebrood wil eten.

Paulus schrijft in Romeinen 7, dat hij er maar moeilijk uitkomt, uit dat dilemma. Hij wil het goede, maar doet toch het kwade. Wie komt mij verlossen, vraagt hij. God zij dank, zegt hij, door Jezus Christus, onze Heer. Hij die zichzelf vernederde tot de dood aan het kruis, Hij werd door God uitermate verhoogd.

Gemeente, deze gelijkenis kan ons telkens weer aan het denken zetten. Aan welke kant staan wij? Hoe liggen de verhoudingen? Op wie kijken we neer? Van wie keren we ons af? Hoe maken we ons sterk en richten we onszelf op? Wie zijn wij? Rijk en arm? Mensen met een baan of mensen zonder? Blank, zwart? Sterk, zwak? Gezond, ziek? Zijn we het één en zien we het ander, de ander?

God, wees mij zondaar genadig! Met dat gebed mogen we altijd bij God aankomen, als we ook echt menen.

Amen.

Overzicht preken

02-09-2018
Helder zicht

26-08-2018
Mee-eters

19-08-2018
Genezing doofstomme

08-07-2018
Jona 4

01-07-2018
Jona 2 en 3

24-06-2018
Jona 1

03-06-2018
Mensen boven regels

27-05-2018
Zondag Trinitatis

20-05-2018
Pinksteren

13-05-2018
Wezenzondag

10-05-2018
Hemelvaartsdag

22-04-2018
De goede herder

15-04-2018
Petrus

01-04-2018
Paaspreek
(Pasen)


25-03-2018
Een koning zonder troon
(Palmzondag)


18-03-2018
De graankorrel

11-03-2018
Delen
(Oecumenische dienst Veertigdagentijd)


18-02-2018
Verzoeking in de Woestijn

11-02-2018
Eenzaam, tweezaam

28-01-2018
Van een leer word je nog geen leerling

14-01-2018
Bruiloft in Kana

31-12-2017
Oudejaarsdienst

25-12-2017
Kerstmorgen
(Eerste Kerstdag)


24-12-2017
Kerstnacht
(Kerstnachtdienst)


17-12-2017
Woestijnroos
(Derde advent)


10-12-2017
Jesaja's vredesvisioen
(Tweede advent)


03-12-2017
Voorbereiden op Kerst
(Eerste advent)


26-11-2017
Houdt uw lamp brandende
(Eeuwigheidszondag)


12-11-2017
Kinderen van het licht

05-11-2017
Dankdag

29-10-2017
Een vaste burcht is onze God

08-10-2017
Jaloezie
(Jeugddienst)


01-10-2017
Israëlzondag

24-09-2017
Zorgen moet je doen niet maken

17-09-2017
Vredeszondag
(Oecumenische dienst)


10-09-2017
Zacheüs
(Startzondag)


27-08-2017
De farizeeër en de tollenaar

20-08-2017
Waarom zou ik naar de kerk gaan?

13-08-2017
Denken over danken

02-07-2017
Het verloren muntje

18-06-2017
Rijke man en arme Lazarus

28-05-2017
Ruth 4

21-05-2017
Ruth 3

14-05-2017
Ruth 2

07-05-2017
Ruth 1

16-04-2017
Pasen

09-04-2017
Palmzondag

26-03-2017
Genezing blinde

12-03-2017
Verheerlijking op de berg

05-02-2017
Zout en licht

29-01-2017
Zaligsprekingen

15-01-2017
Oecumene
(Oecumenische dienst)


08-01-2017
Wijzen uit het Oosten

30-12-2016
Oudejaarspreek
(Oudjaarsdienst)


25-12-2016
Kerstmorgen
(Eerste Kerstdag)


24-12-2016
Kerstnacht
(Kerstnachtdienst)


11-12-2016
Derde zondag van Advent
(Derde advent)


27-11-2016
Eerste zondag van Advent
(Eerste advent)


20-11-2016
De namen op de zuil
(Eeuwigheidszondag)


13-11-2016
Johannes de Doper

06-11-2016
Jona
(Jongerendienst)


02-10-2016
Israëlzondag

25-09-2016
Bethel

11-09-2016
Deel je leven
(Startzondag)


04-09-2016
Waar je mee omgaat...

21-08-2016
Zorg dat je d’r bijkomt!

14-08-2016
Psalm 5: een psalm in oorlogstijd

03-07-2016
Zorgeloos leven?

26-06-2016
De esculaap

19-06-2016
Bloeiend leiderschap

12-06-2016
Tussen angst en vertrouwen

29-05-2016
God in de wolken

22-05-2016
Vervolgde Christenen

15-05-2016
De Geest
(Pinksteren)


24-04-2016
Esther 5, 6 en 7

17-04-2016
Esther 3 en 4

10-04-2016
Esther 1 en 2

27-03-2016
Eerst geloven, dan zien!
(Eerste Paasdag)


20-03-2016
Het nieuwe verbond
(Palmzondag)


13-03-2016
Jezus, de Hoeksteen
(Oecumenische dienst)


06-03-2016
Een vader had twee zonden
(Vierde zondag veertigdagentijd)


14-02-2016
De bruggenbouwer
(Eerste zondag veertigdagentijd)


07-02-2016
Mensen vangen

31-01-2016
Optreden van Jezus in Nazareth

10-01-2016
Dochtertje van Jaïrus
(Jongerendienst)


31-12-2015
De onvruchtbare vijgeboom
(Oudjaarsdag)


25-12-2015
Vrede op aarde?
(Eerste Kerstdag)


24-12-2015
De nacht van de hoop
(Kerstnachtdienst)


13-12-2015
Maria en Elisabeth
(Derde advent)


06-12-2015
Heilig Kind
(Tweede advent)


29-11-2015
Wees niet bang!
(Eerste advent)


22-11-2015
Valsheid tegenover oprechtheid
(Eeuwigheidszondag)


08-11-2015
Zondagsrust
(Dankuur voor gewas en arbeid)


01-11-2015
‘Hoe heet je?’
(Doopdienst)


11-10-2015
De rijke jongeman

04-10-2015
Mozes en Jezus
(Israëlzondag)


02-10-2015
En Jezus schreef in ’t zand
(Oecumenische Seniorenviering)


27-09-2015
Psalm 8

20-09-2015
Achab en Nabot
(Vredeszondag)


13-09-2015
De barmhartige Samaritaan
(Startzondag)


23-08-2015
Tien keer onafscheidelijk

16-08-2015
Effata! Ga open!




Zeisterweg 34, 3984 NL ODIJK

Ds. K.F. Visser (tel 030-8780698), email:
Mw. P. Beumer-de Gier (scriba), email:

disclaimer